رابطه جنسی معمولاً به عنوان یکی از صمیمیترین و لذتبخشترین تجربیات انسانی شناخته میشود؛ لحظهای که دو نفر (یا حتی یک نفر در خودارضایی) به اوج لذت جسمی و گاهی عاطفی میرسند. اما برای بسیاری از افراد، دقیقاً بعد از پایان رابطه، به جای آرامش و شادی عمیق، احساساتی کاملاً متضاد ظاهر میشود: غم، پوچی، اضطراب، تحریکپذیری، احساس گناه، نیاز شدید به تنهایی، گریه بیدلیل یا حتی نوعی افسردگی موقت. این پدیده که در ادبیات روانشناسی به نام دیسفوریای پس از مقاربت (Postcoital Dysphoria یا به اختصار PCD) شناخته میشود، بسیار شایعتر از آن چیزی است که اکثر مردم فکر میکنند.
تحقیقات مختلف نشان دادهاند که حدود ۴۰–۵۰٪ از زنان و حدود ۴۰٪ از مردان حداقل یک بار در زندگیشان این تجربه را داشتهاند. جالب اینکه این احساس حتی در روابط عاشقانه طولانیمدت، روابط کاملاً رضایتبخش از نظر جسمی و حتی بعد از ارگاسمهای بسیار قوی هم ممکن است رخ دهد. در ادامه به مهمترین دلایل علمی و روانشناختی این نارضایتی پس از رابطه میپردازیم.
۱. نوسانات شدید هورمونی و نوروترانسمیترها
رابطه جنسی و بهویژه ارگاسم باعث ترشح حجم بالایی از مواد شیمیایی شادیآور در مغز میشود:
دوپامین (احساس پاداش و لذت)
اکسیتوسین (هورمون وابستگی و پیوند عاطفی)
اندورفینها و سروتونین
اما بعد از ارگاسم، سطح پرولاکتین به شدت بالا میرود که اثر مهاری بر دوپامین دارد. این افت ناگهانی دوپامین (شبیه به «crash» بعد از مصرف مواد محرک) میتواند در عرض چند دقیقه تا چند ساعت باعث احساس پوچی، بیانگیزگی و غم شود. بسیاری از افراد دقیقاً همین مکانیسم را در «post-nut clarity» یا حتی افسردگی پس از خودارضایی تجربه میکنند.
۲. احساس گناه، شرم و تعارض ارزشها
در فرهنگهایی که رابطه جنسی (بهویژه خارج از چارچوب ازدواج یا با شریک موقت) هنوز با تابو، گناه یا «گناه کبیره» همراه است، مغز بعد از لذت، به سرعت وارد فاز «حالا باید تاوان بدهم» میشود. این افراد اغلب در حین رابطه تحت تأثیر هیجان و هورمونها هستند، اما وقتی هیجان فروکش میکند، ارزشهای تربیتی، مذهبی یا خانوادگی دوباره فعال میشوند و احساس شرم و پشیمانی غالب میشود.
این مورد در کسانی که با آموزشهای جنسی منفی بزرگ شدهاند یا هنوز با گرایش جنسی، هویت جنسی یا انتخاب شریک خود در صلح نیستند، بسیار شدیدتر است.
۳. سابقه آسیب جنسی (تروما) و محرکهای ناخودآگاه
یکی از قویترین پیشبینیکنندههای PCD، سابقه سوءاستفاده جنسی در کودکی یا بزرگسالی، تجاوز، اجبار جنسی یا حتی تجربیات تحقیرآمیز است. حتی وقتی رابطه فعلی کاملاً با رضایت و عشق است، مغز و بدن ممکن است رابطه جنسی را به عنوان «موقعیت آسیبپذیر» شناسایی کنند و بعد از آن، مکانیسمهای دفاعی قدیمی فعال شوند: گریه، انزوا، اضطراب یا خشم ناگهانی.
۴. نارضایتی پنهان از رابطه یا شریک
گاهی اوقات بدن و روان صادقتر از ذهن آگاه عمل میکنند. ممکن است رابطه از نظر جسمی لذتبخش باشد، اما از نظر عاطفی چیزی کم باشد:
احساس عدم امنیت عاطفی
ترس از ترک شدن بعد از صمیمیت
احساس «استفاده شدن»
عدم تطابق در نیازهای جنسی یا عاطفی
پنهانکاری یا دروغ در رابطه
بعد از ارگاسم که ماسک هیجانی برداشته میشود، این احساسات پنهان به سطح میآیند.
۵. اضطراب جدایی و از دست دادن پیوند موقت
اکسیتوسین در حین رابطه باعث احساس «یکی شدن» میشود. وقتی رابطه تمام میشود، این پیوند موقت قطع میشود. برای بعضی افراد (بهویژه کسانی که سبک دلبستگی اضطرابی یا اجتنابی دارند) این قطع شدن شبیه به نوعی «جدایی کوچک» است و غم و اضطراب جدایی را فعال میکند.
۶. مشکلات سلامت روان زمینهای
افرادی که بهطور کلی با افسردگی، اضطراب فراگیر، اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) یا حتی اختلال دوقطبی زندگی میکنند، احتمال بیشتری برای تجربه PCD شدید دارند. رابطه جنسی مانند یک محرک هیجانی قوی عمل میکند که احساسات سرکوبشده را به سطح میآورد.
۷. انتظارات غیرواقعی و مقایسه
در عصر پورنوگرافی و شبکههای اجتماعی، بسیاری تصور میکنند بعد از رابطه باید حتماً احساس «عالی بودن» و «اتصال کامل» داشته باشند. وقتی این اتفاق نمیافتد، احساس شکست و نارضایتی دوچندان میشود.
۸. خستگی جسمی و افت انرژی
بسیاری از افراد بعد از رابطه بهشدت خسته میشوند (بهخصوص مردان بعد از انزال). این خستگی همراه با افت قند خون و فشار روانی روزمره میتواند بهصورت غم یا بیقراری بروز کند.
نتیجهگیری و راهکارهای کوتاه
احساس نارضایتی بعد از رابطه جنسی بهخودیخود نشانه «خراب بودن» یا «غیرطبیعی بودن» نیست. این تجربه برای درصد قابلتوجهی از انسانها رخ میدهد و اغلب چند دقیقه تا چند ساعت طول میکشد.
اما اگر این حالت:
خیلی شدید است
تقریباً هر بار تکرار میشود
باعث دوری از رابطه جنسی یا آسیب به رابطه عاطفی میشود
همراه با گریههای طولانی، افکار خودکشی یا نفرت از خود است
بهتر است با یک روانشناس یا سکستراپیست متخصص صحبت کنید. گاهی فقط نامگذاری این تجربه (PCD) و دانستن اینکه تنها نیستید، خودش بار زیادی را از دوش فرد برمیدارد.
درمانهای مؤثر معمولاً شامل موارد زیر است:
گفتوگو با شریک و ایجاد فضای امن بعد از رابطه (در آغوش گرفتن بدون انتظار، صحبت آرام، سکوت مشترک)
تمرین ذهنآگاهی و پذیرش احساس بدون جنگیدن با آن
کار روی ترومای گذشته (در صورت وجود)
تنظیم انتظارات واقعبینانه از رابطه جنسی
در موارد شدید، کمک دارویی موقت برای تنظیم خلق
مهمترین پیام این است: لذت بردن از رابطه جنسی و همزمان غمگین شدن بعد از آن، تناقض نیست؛ فقط یکی از پیچیدگیهای زیبای و دردناک انسان بودن است.
